16 nov 2017 | Verhaal

Briljant arts en voetbalscheidsrechter

Isidore Snapper was in de periode tussen de Eerste en Tweede Wereldoorlog hét gezicht van de interne geneeskunde in Nederland. Een even pedante als briljante hoogleraar, die zich in zijn vrije tijd liet uitschelden op het voetbalveld. Vandaag verschijnt zijn biografie.

In het Nederland van 1938, dat toch serieuzere problemen aan het hoofd gehad had moeten hebben, was de commotie groot. Landelijke kranten kwamen met verontruste koppen als ‘Gaat Prof Snapper heen?’ en ‘Verlaat Prof Snapper Amsterdam?’ De Telegraaf voelde de stemming feilloos aan: ‘Deze gang van zaken zal in medische kringen groote beroering wekken. Prof. Snapper toch is een der meest geziene figuren onder de Amsterdamsche hoogleraren.’

Isidore Snapper, oud 49 jaren, had zich opgewerkt tot een doctor’s doctor. De verpersoonlijking van de interne geneeskunde in Nederland en een gerespecteerd lid van de Europese medische ‘society’. Een onderzoeker met talloze publicaties op zijn naam, een docent die in heel Europa colleges gaf, een arts die door beroemdheden in consult werd gevraagd. Niet slecht voor het zoontje van een eenvoudige Joodse diamantbewerker.

Naar de hele patiënt kijken

‘Heer en Meester aan het Ziekbed’, Arie Berghouts onlangs verschenen biografie van Snapper, geeft een fascinerend inkijkje in diens avontuurlijke leven. Over zijn drijfveren, zijn dromen en demonen komt de lezer weinig aan de weet, maar zeker voor wie de geschiedenis van de geneeskunde een warm hart toedraagt, valt er veel te genieten.

Al op z’n zestiende gaat Snapper, opgegroeid in de Amsterdamse Jodenbuurt, medicijnen studeren. Hij komt onder de hoede van de Groningse hoogleraar Interne Geneeskunde Hijmans van den Bergh, die de ambitieuze jongeman leert naar de hele patiënt te kijken. Een grondige anamnese, zorgvuldig lichamelijk onderzoek, vermeerderd met aandacht voor sociale omstandigheden en milieu vormden in Hijmans’ ogen de basis voor een deugdelijke diagnose.

Snapper geeft een patiëntdemonstratie tijdens het college. Foto: Bijzondere Collecties, Universiteit van Amsterdam
Snapper geeft een patiëntdemonstratie tijdens het college. Foto: Bijzondere Collecties, Universiteit van Amsterdam

In 1917 solliciteert Snapper met succes op het hoogleraarschap interne aan de Universiteit van Amsterdam. De geneeskunde begint aan het ziekbed van de patiënt, bevestigt hij in zijn inaugurele rede. Maar volgens hem is dat niet het complete verhaal. Zonder de natuurwetenschappen, zonder de biochemie vooral, heeft die geneeskunde geen toekomst.

Trekhonden

Al in zijn opleidingstijd zet Snapper knap onderzoek op. Hij is geïntrigeerd door een serie besmettingen met de echinococcus: een kleine, maar destijds levensgevaarlijke lintworm. Door nijver speurwerk weet hij de ontlasting van trekhonden aan te wijzen als de belangrijkste verspreider. Het slachtafval uit bedenkelijke bedrijfjes dat de dieren bij wijze van krachtvoer krijgen toegestopt, blijkt vaak met wormeneitjes besmet.

Zijn lintwormstudie vormt de opmaat voor een onafzienbare reeks studies en publicaties over een keur van onderwerpen: van infectieziekten en ziekten van het skelet tot longkanker en schildklieraandoeningen. Je krijgt de indruk dat Snapper elk onduidelijk ziektegeval waarbij hij betrokken raakt, aangrijpt voor een nieuwe wetenschappelijke ontdekkingstocht, al dan niet ondernomen met een kompaan die hij bij voorkeur wat in de schaduw houdt. Zo verdiept hij zich met biochemicus Alfred Grünbaum in de rol van de nier bij ziekten die niet primair met de nieren samenhangen. Nadat de ambitieuze hoogleraar daarover een voordracht heeft gehouden bij de Royal Society of Medicine in Londen, is zijn internationale statuur definitief gevestigd.

Wredelijk aangerand

Maar biograaf Berghout belicht ook Snappers minder voor de hand liggende kanten. Zijn bekendheid bij het grote publiek in vooroorlogs Nederland dankt de internist mede aan zijn optreden als voetbalscheidsrechter. Een opmerkelijke nevenloopbaan, niet in de laatste plaats omdat hij als toparbiter in geen enkel opzicht wordt ontzien. ‘Gepasseerde Zondag hebben ze den braven Snapper een onheuse buil op zijn professoralen schedel gesmeed’, noteert Het Sportblad in 1929. ‘De vlegel die het gedaan heeft, beseft niet welk voornaam omhulsel van een stel subtiele hersenen hij daar zoo wredelijk aanrandde’.

Isidore Snapper als scheidsrechter. Foto: Collectie James Snapper Isidore Snapper als scheidsrechter. Foto: Collectie James Snapper

Geheel vrij van opportunistische trekken lijkt de ondernemende Snapper niet. Als hij op uitnodiging van Russische collega’s het Kremlin-ziekenhuis heeft bezocht, komt hij in de communistische partijkrant De Tribune woorden te kort. Nooit eerder heeft hij zo’n schitterende en moderne kliniek mogen aanschouwen. Geen woord over het feit dat gewone Sovjetburgers op heel andere ziekenzorg zijn aangewezen: het Kremlinziekenhuis ontvangt uitsluitend hoge ambtenaren. Ook voor de bewakingsdienst die hem, buitenlander, tijdens zijn reis continu in de gaten houdt, heeft hij niets dan lof. ‘Dit kan juist zo goed en ongemerkt omdat de gehele bevolking met sympathie medewerkt met de politie’, verwoordt De Tribune zijn nobele gevoelens.

Pearl Harbour

Beducht voor de ontwikkelingen in Duitsland, die weinig goeds beloven voor Joodse mensen, wijken Snapper en zijn vrouw Hetty in 1939 uit naar Azië. Aan het door de Rockefellers gestichte Peking Union Medical College, het ‘Johns Hopkins’ van China, krijgt Isidore de vrijgekomen positie van hoogleraar interne. Omdat kliniek en laboratorium er samen optrekken, voelt hij zich in dit opleidingsziekenhuis-naar-Amerikaans-model als een vis in het water. Chinese Lessons to Western Medicine, het leerboek dat hij er op basis van zijn persoonlijke ervaringen schrijft, zal een klassieker worden.

De gouden tijd in China duurt maar kort. Op de dag na de Japanse aanval op Pearl Harbour wordt Snapper door Japanse militairen opgehaald. Samen met drie Amerikaanse collega-medici verblijft hij acht maanden in krijgsgevangenschap. Zodra hij door bemiddeling van een Nederlandse minister in ballingschap is vrijkomen, gaat Snapper aan de slag bij de Amerikaanse medische inlichtingendienst. Maar als hij de kans krijgt om onderwijsprofessor te worden in het Mount Sinai Hospital, hét Joodse ziekenhuis in Manhattan, grijpt hij die met beide handen aan. Het duurt negen jaar alvorens hij Mount Sinai inwisselt voor een hospitaal in Brooklyn, waar hij zijn standaardwerk Bedside Medicine schrijft.

Met echtgenote Hetty. Foto: Collectie James Snapper Met echtgenote Hetty. Foto: Collectie James Snapper

Ook in de VS zie je Isidore Snapper zo gaandeweg uitgroeien tot een hooggeprezen onderzoeker, leermeester en arts. Tot zijn patiënten rekent hij internationale sterren als Marlene Dietrich en Edith Piaf. Een ‘society en beau monde’ professor, tot zijn laatste snik woonachtig in een hotel aan Central Park, en niet te beroerd om zijn wettige echtgenote van tijd tot tijd in te wisselen voor een aantrekkelijke cliënte. Want come on, waarom de suffe dorpsdokter spelen als het leven je aan alle kanten blijft uitdagen?

Tekst: Simon Knepper

Bovenste foto: Collectie James Snapper