24 aug 2017 | Verhaal

Ketamine onderdrukt doodswens

De partydrug ketamine kan depressieve gedachten dempen. Het effect is krachtig en razendsnel. Dat maakt de stof mogelijk geschikt voor de behandeling van sterke zelfmoordgedachten.

Jurriaan Strous, arts-onderzoeker in het AMC en in opleiding tot psychiater, las drie jaar geleden een artikel op de website van De Jonge Psychiater. Het stuk, met als kop ‘Ketamine, the new kid in town’, geschreven door Joeri Tijdink, beschreef een sterke antidepressieve werking van deze drug. Strous las het en dacht: dit kan niet waar zijn. Maar de grafiek gaf het onmiskenbaar aan. Al na veertig minuten waren de klachten van mensen met een ernstige depressie tot een derde afgenomen en na een dag tot de helft. Het effect hield een week aan, terwijl ketamine al na drie uur door het lichaam uitgescheiden is.
Strous: “Ik had deze verhalen wel eens gehoord, maar was er nogal sceptisch over. Want natuurlijk kan een drug zoals ketamine positief uitwerken voor mensen met depressieve gedachten. Maar toen ik déze resultaten zag, kon ik er niet omheen. De werking was zo indrukwekkend krachtig en snel. Bij ‘normale’ antidepressiva duurt het gemiddeld zo'n zes tot acht  weken voordat een effect merkbaar is.”

Hallucinerende effecten
Ketamine is van oorsprong een verdovend middel en staat  tegenwoordig vooral bekend als partydrug. In Nederland heeft tien procent van de festivalgangers het wel eens gebruikt en de populariteit neemt toe. De stof is mogelijk geestelijk verslavend en bij frequent gebruik kunnen mentale en lichamelijke problemen ontstaan. In Europa heeft dit vooralsnog geen grote problemen opgeleverd, in tegenstelling tot in China.
Strous: “Vanwege de hallucinerende effecten is het populair in het uitgaanscircuit. Bij een hoge dosis kan je je niet meer bewegen. Dat noemen ze een K-hole. Degene die het gebruikt, ligt er dan letterlijk even verdoofd bij.”

Zelfmoordneiging onderdrukken
Binnenkort begint Strous aan zijn eigen onderzoek met ketamine. Centrale vraag: wat is het effect van ketamine bij mensen die zeer suïcidaal zijn? De snelle werking maakt de stof geschikt voor acute situaties, redeneert hij. Misschien kan ketamine de eerste sterke neiging tot zelfmoord onderdrukken.
Financiering voor zijn plannen vond hij bij ZonMW, een organisatie die innovatie en onderzoek in de gezondheidszorg steunt door middel van subsidies. Via haar programma Suïcidepreventie stelde ZonMW 3,2 miljoen euro beschikbaar voor studies naar het voorkomen van zelfmoord. “Zelfmoord is een hot topic”, zegt Strous. “In 2007 waren er in Nederland ongeveer 1450 geslaagde pogingen. Dat is in tien jaar toegenomen tot meer dan 1800. En dan hebben we het nog niet over de mislukte zelfmoordpogingen. Dat zijn er ruim 100.000 per jaar.”
Strous schetst zijn onderzoeksplannen: “We geven 144 suïcidale mensen ketamine of een placebo en meten op bepaalde tijdstippen hun depressieve gedachten en zelfmoordneigingen. Dat doen we met vragenlijsten. We nemen bloed af en maken een MRI-scan. De mensen die we vragen om mee te doen zijn bijvoorbeeld patiënten die op de spoedeisende hulp komen na een mislukte zelfmoordpoging. Of het zijn mensen die al opgenomen zijn, bijvoorbeeld vanwege een depressie of persoonlijkheidsstoornis, en die een sterke doodswens kenbaar maken.”

Eiwit
Bij alle deelnemers wordt de hoeveelheid Brain Derived Neurotrophic Factor (BDNF) gemeten, een eiwit dat in de hersenen zorgt voor de aangroei van zenuwcellen. De theorie is dat ketamine de afgifte van BDNF vergroot en dat BDNF op zijn beurt – kort door de bocht gesteld –  zenuwcellen in hersengebieden kan repareren die bij een depressie zijn aangedaan, zoals de frontaalkwab en de hippocampus. Met een MRI-scan wordt de hoeveelheid glutamaat in de hersenen bepaald. Ook deze neurotransmitter, belangrijk voor de signaaloverdracht tussen zenuwcellen, is waarschijnlijk betrokken bij het herstel van hersengebieden. Strous: “Het is lastig om dit soort mechanismen in de mens te bestuderen. Maar het vermoeden bestaat dat ketamine ingrijpt op de signaalroutes van BDNF en glutamaat. Hoe precies? Dat is nog lang niet opgehelderd. Maar ons onderzoek kan er een bijdrage aan leveren.”

Verandering in de psychiatrie
Het onderzoek roept de vraag op of het niet bezwaarlijk is om mensen met sterke gedachten aan zelfmoord een placebo te geven. Strous is daar duidelijk over. Hij benadrukt dat het een add-on studie betreft: de behandeling met ketamine is aanvullend, bovenop de gebruikelijke therapieën. “We behandelen alle deelnemers precies zoals we dat normaal doen. De ketaminebehandeling komt niet in plaats van iets anders. Het is een extra crisisinterventie die de eerste suïcidaliteit misschien opheft. Dat maakt andere therapieën om een achterliggend probleem op te lossen, niet onmisbaar.” Ook is hij niet bezorgd dat hij de deelnemers verslaafd maakt. De dosis ketamine is daarvoor veel te laag.
Strous is inmiddels gegrepen door het onderwerp ketamine. De snelle antidepressieve werking fascineert hem. Maar hij verbaast zich ook over de beperkte belangstelling vanuit medische hoek. Al heeft hij daar ook wel een verklaring voor. “Ketamine is oninteressant voor farmaceutische bedrijven”, legt hij uit. “Het is in 1962 uitgevonden en sinds 1970 op de markt. Het patent is er vanaf, dus is er voor de farmaceutische industrie weinig geld aan te verdienen. Daarnaast doen artsen de positieve claims vaak af als kwakzalverij. Net zoals ik dat zelf ooit deed. Maar de resultaten van harde wetenschappelijke studies zijn niet te ontkennen. Ik vind het een uitdaging om dat bij vakgenoten onder de aandacht te brengen.”
Hij is overtuigd van een zinvolle toepassing van ketamine in de psychiatrie. “Ik denk dat ketamine een verandering in de psychiatrie teweeg gaat brengen. Dat duurt misschien nog even. Maar ketamine vindt zijn weg naar de psychiatrie wel. Het is slechts een kwestie van tijd. En van gedegen wetenschappelijk onderzoek.”

Tekst: Edith van Rijs

Dit verhaal is gepubliceerd in het AMC Magazine dat begin september verschijnt.