29 mei 2017 | Verhaal

Lopend naar herstel

Als je op de intensive care ligt, verzwakken je spieren in rap tempo. Om dat spierverval tegen te gaan, heeft de afdeling Revalidatie een speciale loopband ontwikkeld voor aan het bed. Daarmee is het mogelijk te trainen zonder de slangen, beademing en bewakingsapparatuur te hoeven afkoppelen.

Oktober vorig jaar werd bij gepensioneerd huisarts Joop Stam (74) een tumor verwijderd uit zijn maag. Hoewel de ingreep zelf succesvol verliep, volgden er diverse complicaties, zoals een delier, longembolieën en bloedingen. Stam kwam op de intensive care (IC) van het AMC te liggen. “Vanaf dat moment gingen mijn spieren ontzettend snel achteruit. Ik ben sportief en heb zelfs marathons gelopen, maar na een paar weken op de IC kon ik nauwelijks meer op eigen benen staan.”

De afdeling Revalidatie had net een prototype ontwikkeld van een loopband speciaal voor IC-patiënten. Dat fitnessapparaat wordt naar de rand van het bed gereden, waarna fysiotherapeuten de patiënt in een soort parachute-tuig via katrollen omhoog hijsen en boven de loopband plaatsen. Stam was een van de eersten die mocht oefenen. “Het feit dat je na zo’n tijd weer op eigen benen staat en merkt dat je spieren het nog doen, geeft een enorm goed gevoel en nieuwe hoop. Je voelt dat die spieren zich moeten inspannen. Normaal kun je op de IC zelf weinig doen aan je herstel. Met zo’n loopband lever je toch ook een eigen bijdrage. Psychologisch werkte dat voor mij heel goed.”

Post Intensive Care Syndrome

De IC-loopband is een idee van Marike van der Schaaf en Juultje Sommers. Beiden zijn fysiotherapeut op de afdeling Revalidatie. Van der Schaaf is sinds juni vorig jaar tevens bijzonder lector Revalidatie in de Acute Zorg aan de Hogeschool van Amsterdam. Zo’n twintig jaar geleden viel het de fysiotherapeuten al op dat patiënten tijdens een verblijf op een IC door de opname zowel geestelijk als fysiek veel inleverden. Ze merkten dat de IC-geneeskunde voor die gevolgen weinig aandacht had en dat dit specialisme zich uitsluitend richtte op overleving.

Samen volgden ze 250 patiënten die minimaal twee dagen op de IC in het AMC hadden gelegen. Ze zagen dat hun vermoedens en constatering over de psychische problemen – bijvoorbeeld angsten, depressies en concentratiestoornissen – en lichamelijke achteruitgang werden bevestigd. Van der Schaaf promoveerde op dit onderzoek. Het complex van symptomen, dat ontstaat bovenop de aandoeningen waarvoor een patiënt is opgenomen, kreeg in 2012 de naam Post Intensive Care Syndrome. Naar schatting worden in ons land jaarlijks 25.000 tot 28.000 mensen met PICS uit een ziekenhuis ontslagen.

Drie kwartier

Centraal bij PICS staat het enorme spierkrachtverlies. Volgens een langdurige prospectieve studie van Van der Schaaf en fysiotherapeut Daniela Dettling, waarvan zij de resultaten in het aprilnummer 2017 van de American Journal of Physical Medicine & Rehabilitation publiceerden, krijgt ongeveer de helft van de IC-patiënten daarmee te maken. Om die spierafbraak tegen te gaan, is vroeg mobiliseren en activeren noodzakelijk, dachten Van der Schaaf en Sommers al jaren geleden. “Die therapie moet natuurlijk wel veilig zijn. Het gaat immers om heel zieke mensen”, vertelt Sommers. Om die veiligheid te garanderen, ontwikkelde zij een richtlijn die aangeeft wanneer het verantwoord is een patiënt uit bed te halen en te activeren. Onder andere op dit onderwerp hoopt ze volgend jaar te promoveren.

Er werden tilmatten en stoelen aangeschaft zodat alle patiënten ook op een stoel konden zitten. Van der Schaaf: “Dat is uiteraard al een stap in de goede richting, maar alleen zitten is onvoldoende. Daarom gingen we ook met patiënten lopen. De infusen werden dan afgekoppeld maar de beademing en de monitoring mochten natuurlijk niet stoppen. Omdat zo’n patiënt weinig spierkracht heeft, moest het personeel met vier personen ondersteuning bieden, wat erg zwaar was. Een training nam al gauw drie kwartier in beslag.”

Vanwege al deze rompslomp en het valrisico kwamen alleen de IC-patiënten in aanmerking die nog over enige spierkracht beschikten, minimaal graad 3 op de MRC-schaal, waarmee ze het gewicht van hun ledematen nog net kunnen compenseren. Gezonde mensen scoren 5 op die schaal. Sommers en Van der Schaaf wilden juist de groep trainen bij wie PICS nog ingrijpender had toegeslagen. Ze namen contact op met het Amsterdamse bedrijf Motekforce Link, een bedrijf dat hightech revalidatie-apparatuur ontwikkelt. De gezamenlijke inspanning leverde een prototype loopband op waarmee IC-patiënten mechanisch ondersteund kunnen lopen met behoud van alle slangen, beademing en monitoring.

Voorwaarde om dit hulpmiddel in te zetten, is volgens Sommers dat iemand hemodynamisch stabiel is. “Wat ademhaling en hartfunctie betreft, moet het veilig zijn een patiënt te belasten. Je moet zelfstandig kunnen zitten op de rand van het bed. Onze richtlijn sluit daar mooi op aan.”

Tranen en een glimlach

In de tweede helft van 2016 deed de afdeling Revalidatie een pilotstudie om de haalbaarheid en veiligheid van de loopband te testen. Daaraan deden twintig IC-patiënten mee, onder wie Joop Stam. De twee initiatiefnemers kijken tevreden terug naar de resultaten, die onlangs gepubliceerd zijn in the journal of Critical Care. Ze lichten toe dat ze waanzinnig moeilijke patiënten hebben getraind die minimaal drie weken op de IC lagen. Het bleek zelfs mogelijk mensen met spierkracht 2 te laten oefenen, wat met gewone looptraining niet kan, zegt Sommers.

“De meesten vonden het bij aanvang wel spannend, maar als ze eenmaal liepen, zag je tranen en een glimlach van emotie. Geen enkele deelnemer is onwel geworden en iedereen voelde zich veilig tijdens de oefening. Hoewel het lopen nooit langer dan vijf minuten duurde, was het echt topsport wat die mensen leverden. Ook voor ons personeel biedt de loopband enorme winst. In plaats van vier zorgverleners heb je er nu maar twee nodig. Een sessie duurt gemiddeld slechts 25 minuten.”

Effectiviteit aantonen

Nu de veiligheid van de loopband is aangetoond, willen Van der Schaaf en Sommers dit hulpmiddel op de IC implementeren en de effectiviteit ervan aantonen. Een gerandomiseerde multicenter studie, waarvoor ze onder andere subsidie krijgen vanuit de Innovatie-impuls van het AMC, zal dit najaar van start gaan. Het plan is twee groepen van elk zestig patiënten te volgen, waarvan de ene normale oefentherapie krijgt en de andere loopbandtraining. Daarnaast zal het expertisecentrum Innovation Exchange Amsterdam (IXA) helpen met de doorontwikkeling naar een marktproduct.

Van der Schaaf: “Wat we aan de studie willen toevoegen, is dat we de loopband ook meegeven wanneer IC-patiënten snel naar een verpleegafdeling gaan. Verder willen we het apparaat aanbieden aan afdelingen zoals Chirurgie, Inwendige geneeskunde en Cardiothoracale chirurgie. Die hebben steeds vaker te maken met zeer ernstig zieke en zwakke patiënten. Ook die mensen hebben wellicht baat bij de loopband. Ze kunnen dan trainen totdat ze in staat zijn zelfstandig met de rollator te lopen.”

UPDATE: Van der Schaaf en Sommers wonnen met de loopband de publieksprijs van de Amsterdam Science & Innovation Award van IXA.

Tekst: John Ekkelboom

Foto: Steve de Reus/CTC audiovisuals